تبلیغات
سایت پژوهشی حجة الاسلام والمسلمین استاد محقق علی آل کاظمی - اربعین و پیشینیه آن در تاریخ -1
سایت پژوهشی حجة الاسلام والمسلمین استاد محقق علی آل کاظمی
صفحه نخست         تماس با مدیر         پست الکترونیک        RSS         ATOM

اربعین و پیشینیه آن در تاریخ -1

اربعین از دیرباز مورد توجه معارف دینی بوده است و یکی از مناسبت‌های مهمی که مورد توجه مسلمین مخصوصاً شیعیان قرار گرفته، اربعین شهادت جانسوز سرور و سالار شهیدان حضرت اباعبدالله الحسین(ع) است

خبرگزاری حوزه به مناسبت فرارسیدن این مناسبت مهم، در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام والمسلمین محسن رنجبر از پژوهشگران عرصه تاریخ، پیشینه اربعین و نیز صحت و یا عدم صحت ورود کاروان اسرای کربلا در اربعین اول را به بحث نشسته است.

آنچه در ذیل می‌خوانید حال این گفت‌وگو است.

*لطفاً به عنوان نخستین سئوال به مفهوم اربعین و پیشینه آن در اندیشه دینی اشاره کنید.

در پاسخ این پرسش باید عرض كنم واژة «اربعین» که به معنای چهل است، از اصطلاحاتی است كه در متون دینی، حدیثی و تاریخی كاربرد زیادی دارد و بسیاری از امور، با این عدد و واژه، تعریف و تحدید شدهاند. مثلا كمال عقل در چهل سالگی، آثار چهل روز اخلاص، آثار حفظ چهل حدیث، دعای چهل نفر، دعای برای چهل مؤمن، قرائت دعای عهد در چهل صبح، عدم پذیرش نماز شراب خوار تا چهل روز، گریة چهل روز زمین، آسمان و فرشتگان بر امام حسین (ع) ، استحباب زیارت اربعین و ... از جمله مواردی است كه جایگاه و ارزش والای این واژه و عدد را در معارف اسلامی بیان میدارد

با این همه، در احادیث، تنها استحباب زیارت اربعین در بارة امام حسین (ع)  وارد شده است و تا آنجایی كه بنده بررسی كردهام، چنین سفارشی در بارة هیچ یك از معصومان (ع)  پیش و پس از سیدالشهدا (ع)، وجود ندارد. بنابراین از نظر تاریخی و حدیثی، هیچ پیشینهای را نمیتوان برای اربعین و اعمال مربوط به این روز تا پیش از حادثة عاشورا تصور كرد، از اینرو این ویژگی و امتیاز، تنها از آنِ امام حسین (ع)  است.  

*بزرگداشت اربعین سیدالشهدا(ع) با چه هدفی صورت می‌گیرد و بر چه اساسی بر آن تاکید شده است؟

اما در بارة جایگاه و اهمیت بزرگداشت اربعین سیدالشهداء (ع)، همین بس که سفارش برخی از امامان به این امر است. چنان كه روایت مرسلهای از امام عسكری (ع)  است كه فرموده است: نشانههای مؤمن، پنج چیز است كه یكی از آنها، ‌زیارت اربعین است.  افزون بر این، امام صادق (ع)  زیارت اربعین را به صفوان بن مهران جمّال تعلیم داده است كه در آن به بزرگداشت اربعین تصریح شده است.

اما در بارة منشأ اهمیت اربعین در منابع كهن شیعه، باید گفت: این روز به سبب زیارت قبر سیدالشهدا (ع)  توسط جابر بن عبدالله انصاری، یكی از اصحاب برجستة رسول خدا و امیرالمؤمنین (ع)، مورد توجه قرار گرفته است. چنانکه  شیخ مفید، شیخ طوسی  و علامة حلّی  در این باره مینویسند روز بیستم صفر روزی است که ... جابر بن عبدالله انصاری ـ صحابی رسول خدا ـ برای زیارت امام حسین  (ع)  از مدینه به كربلا آمد و او اولین كسی بود كه قبر امام حسین را زیارت كرد

*آیا مقوله اربعین در ادیان و آیین‌های دیگر نیز وجود دارد؟

تا جایی که بررسی شده است چنین موضوعی در ادیان دیگر مطرح نبوده  و نیست.

*مهم ترین منابع تاریخی و متون مستند در حوزه روایت حادثه اربعین کدامند؟

آنچه بسیاری از منابع كهن از آن سخن گفتهاند، این است كه در این روز، سرِ امام حسین (ع) به بدنش ملحق شده است. هم‎‎چنین گزارش شده بیستم صفر روزی است كه خاندان امام حسین (ع) از شام به مدینه بازگشتند. اما در این باره، نظر دیگری است كه اربعین را روز ورود اسرا از شام به كربلا دانسته است. سید ابن طاووس در این باره مینویسد: «در غیر كتاب مصباح آمده است كه اهل بیت روز بیستم صفر از شام به كربلا رسیدند

این ابهام و پیچیدگی در این حادثه، سبب شده است در قرون متأخر، در میان اندیشمندان شیعه دو نظر عمده در این باره، به وجود آید : 1ـ دیدگاه منكران ورود اهل بیت (ع)  به كربلا در اربعین اول 2ـ دیدگاه موافقان این امر.

پیش از پرداختن به معرفی طرفداران دو دیدگاه، لازم است دو موضوع، روشن شود: یكی، تاریخ ورود اسرا به شام و دیگری، مدت اقامتشان در شام

اما در بارة تاریخ ورود اسرا به شام، بنده در تحقیقات و بررسیهایی كه كردهام و نتایج آن را در مقاله‎‎ای  نوشتهام، به این نتیجه رسیدهام كه اهل بیت (ع)  همراه سر امام (ع)  به دمشق برده شدهاند و تاریخ ورود سر به دمشق همراه با اسرای اهل بیت (ع)، روز اول صفر به دمشق بوده است. هم چنین مطابق تحقیقات یاد شده، مدت اقامت اهل بیت ‎‎(ع)  در شام، حداكثر بیش از ده روز نبوده است.

منكران ورود اهل بیت (ع) در اربعین اول

با توجه به آنچه در بارة زمان ورود اهل بیت (ع)  به دمشق و مدت اقامت آنان در شام اجمالا گفته شد، برخی از اندیشمندان نتوانستهاند ورود اهل بیت‰ به كربلا را در اربعین اول بپذیرند و به دلایلی، آن را  بعید  و یا حتی محال دانستهاند:

1ـ ابن نمای حلی و سید ابن طاووس:

ابن نمای حلی (متوفای 645 ق) در كتاب «مثیرالاحزان» و سید ابن طاووس در كتاب «لهوف» نیز قائل به ورود اهل بیت (ع)  در بیستم صفر سال 61 هجری شدهاند  و برخی از پژوهشگران معاصر نیز در مقام پاسخگویی به این شبهه و رد نظر مخالفان، بر این نكته تأكید كردهاند ، اما چنین پنداری درست به نظر نمیرسد، چرا كه هیچ كدام از این دو اندیشمند، در عباراتشان، تصریح به آمدن اهل بیت به كربلا در روز بیستم صفر نكردهاند، بلكه تنها ورود اهل بیت (ع)  به كربلا و ملاقات با جابر را گزارش كردهاند.  حتی ابن طاووس در اثر دیگرش به نام «الاقبال بالاعمال الحسنة» (كه تا نُه سال مانده به آخر عمرش یعنی تا سن هفتاد سالگی مشغول نگارش و تدوین آن بوده است)  پس از نقل قول شیخ مفید و شیخ طوسی و قولی كه اربعین را روز ورود اسرا از شام به كربلا میداند، ورود اهل بیت‰ به كربلا را در روز بیستم صفر سال 61 هجری به صراحت نفی میكند.

بنابر این، سید ابن طاووس و ابن نما از منكران ورود اهل بیت به كربلا در روز بیستم صفر سال 61 قمری هستند.

2ـ علامة مجلسیŠ (م 1111 ق) نیز از منكران ورود خاندان امام حسین به كربلا در روز اربعین است.

3ـ میرزا حسین نوری€ (م 1254 ـ 1320ق) مؤلّف اثر «مستدرك الوسائل»، در كتاب «لؤلؤ و مرجان» بعد از نقل عبارت سید ابن طاووس در لهوف مبنی بر آمدن اسرا به كربلا، به نقد آن میپردازد.

 4ـ شیخ عباس قمیŠ (م 1359ق) نیز به پیروی از استادش محدث نوری، منكر حضور اهل بیت‰ در روز اربعین در كربلا شده است.

5ـ ابوالحسن شعرانیŠ (م 1352ش) نیز از دیگر منكران ورود اهل بیت‰ به كربلا در بیستم صفر است.

6ـ استاد شهید مرتضی مطهری خبر ملاقات جابر با اهل بیت‰ را منكر شده است.

7ـ محمد ابراهیم آیتی از دیگر محققانی است كه مسألة ورود اهل بیت‰ به كربلا را در روز بیستم صفر سال 61، یك افسانة تاریخی میداند كه نمیتوان برای آن سند قابل اعتمادی بدست داد.

8 ـ دكتر سید جعفر شهیدی نیز از دیگر منكران این حادثه است

موافقان ورود اهل بیت (ع) به كربلا

در مقابل منكران، برخی از اندیشمندان قائل به حضور اهل بیت‰ در كربلا در اربعین اول شدهاند یا دست كم از ظاهر كلامشان، چنین استفاده میشود:

1ـ ابوریحان بیرونی (م440 ق) مینویسد:

در روز بیستم (صفر)، سرِ حسین به بدنش ملحق و در همان مكان دفن گردید و زیارت اربعین در بارة این روز (بیستم صفر) است و آنان (چهل نفر) اهل بیت او بودند (كه) پس از بازگشت از شام  (قبر امام  را زیارت كردند.)

چنانكه ملاحظه شد، كه بیرونی، افزون بر وجه مشهور برای علت نامگذاری زیارت اربعین به این نام، وجه دیگری را برای تسمیة زیارت اربعین، بیان كرده است و آن این كه به این سبب به  این زیارت، زیارت اربعین گویند كه چهل تن از اهل بیت امام حسین  در روز بیستم صفر موفق به زیارت قبر سیدالشهداء  شدند.     

2ـ ملاحسین واعظ كاشفی (م 910 ق) از قول خوارزمی نوشته است:

امام زین العابدین (ع) سر پدر بزرگوار با سرهای دیگر را فراگرفت به كربلا رفت و در بیستم ماه صفر، سر آن سرور به بدن اطهر انضمام یافت

3ـ شیخ بهایی€ (م 1030 ق) میگوید:

روز نوزدهم صفر، زیارت اربعین اباعبدالله الحسین است... در این روز كه چهل روز از شهادت امام  (ع) میگذشت، روز ورود جابر بن عبدالله انصاری برای زیارت قبر حضرت است و آن روز با روز ورود اهل بیت امام از شام به كربلا یكی شد، در حالیكه آنان آهنگ رفتن به مدینه را داشتند.

3ـ آیت الله سید محمد علی قاضی طباطبایی

وی در قالب پاسخ گویی به شبهات محدث نوری كه منكر وصول اهلبیت (ع)  به كربلا در روز اربعین است، به اثبات امكان ورود اهل بیت (ع) در اربعین سال 61 ق پرداخته است.

4ـ میرزا محمد اشراقی(معروف به ارباب) (م 1341 ق) .     

*منکرین ورود اهل‌بیت در روز اربعین به کربلا چه استدلالی برای مدعای خود دارند؟

محدث نوری با ایراد هفت اشكال  بر دیدگاه سید ابن طاووس، ورود اهل بیت‰ به كربلا در اربعین اول را منكر شده است كه چون انكار این امر به طور مبسوط توسط وی صورت گرفته و دیگران در این باره از وی پیروی كردهاند، در ذیل، این اشكالات به اختصار و با اضافات و تغییراتی همراه با پاسخ آنها، بیان میشود:

 عدم تناسب زمان با حوادث

از حوادثی كه در مدت چهل روز اتفاق افتاده است، یكی فرستادن نامه توسط عبیدالله به یزید جهت كسب تكلیف در بارة اسرا است كه حدود بیست روز و یا بیشتر طول كشیده است، و دیگری مدت اقامت اهل بیت‰ در شام كه برخی منابع، یك ماه  و برخی دیگر یك ماه و نیم  نوشتهاند. بنابراین مدت زمانی كه صرف كسب تكلیف از یزید و رفتن اهل بیت‰ به شام و اقامت در آنجا و سپس بازگشت آنان شده است، با حضور در كربلا و ملاقات با جابر در روز بیستم صفر از جهت زمانی ناسازگار است، از این رو نمیتوان پذیرفت كه اهل بیت‰ روز اربعین سال 61 در كربلا حضور داشتهاند.

نقد: شواهد تاریخی زیادی وجود دارد كه برخی از افراد، فاصلة بین كوفه تا شام را حدود ده روز و حتی كمتر از چهار روز طی كردهاند. قاضی طباطبایی، این مؤیدات و شواهد را تا هفده مورد، گرد آورده  و آنچه را كه محدث نوری در این باره گفته است،‌ صرف استبعاد دانسته و مسأله را از فرض امتناع كه محدث نوری در پی اثبات آن بود، خارج ساخته است. البته برخی از شواهد تاریخی كه این محقق آورده، قابل خدشه و حتی غیرقابل پذیرش است،‌ اما در مجموع، امكان این امر را اثبات میكند.

اما مسألة اقامت بیست روزه اهل بیت‌(ع)  در كوفه جهت كسب تكلیف از یزید، باید توجه كنیم كه منابع كهن در این باره، سخنی از نامة ابن زیاد به یزید و كسب تكلیف او در بارة اسرا و سرهای شهدا به میان نیاوردهاند، بلكه در برخی تصریح شده است ابن زیاد، گزارش انجام مأموریتش را در نامهای نوشته و به همراه سرِ امام حسین (ع)   به شام فرستاد ، چنان كه در برخی دیگر، تنها به اصل آمدن پیك از سوی یزید مبنی بر امر كردن عبیدالله به فرستادن اهل بیت‰ به شام، اشاره شده است.

بنابراین آنچه در بارة اجازة ابن زیاد از یزید ادعا شده است، از نگاه گزارشهای تاریخی نامعلوم و نامشخص است، چرا كه مورخی همانند طبری كه واقعة كربلا را از افرادی هم چون امام باقر (ع) ، حصین بن عبدالرحمان و هشام كلبی (شاگرد ابومخنف) نقل كرده، در هیچ كدام، سخنی از اجازة عبیدالله از یزید به میان نیاورده است. تنها در گزارش وی از عوانة بن حكم، به چنین مسألهای اشاره شده است كه این خبر به جهت اشكالات بسیاری كه دارد، مخدوش و غیرقابل پذیرش است

*عدم بیان این جریان در منابع تاریخی كهن                                         

طبری  و شیخ مفید € (كه هر دو، گزارش عاشورا را از ابومخنف نقل میكنند)، و بعدها نیز طبرسی  (م 548 ق)، خوارزمی (م 568 ق) ، ابن اثیر (م 630 ق)، سبط ابن جوزی و عماد الدین طبری  متعرض چنین حادثهای نشدهاند.

نقد: اولا، عدم تصریح به وقوع این جریان، غیر از تصریح به عدم وقوع آن است. بنابراین نمیتوان از عدم تصریح مورخان، انكار آنان و در نتیجه، عدم وقوع آن را نتیجه گرفت، چرا كه برخی از حوادث و قضایای تاریخی ـ به علل گوناگون كه در اینجا جای پرداختن به آن نیست ـ در منابع تاریخی منعكس نشده است.

ثانیا، برخی از مورخان و اندیشمندان، تصریح به حضور اهل بیت(ع) در كربلا كردهاند، از جمله بیرونی، ابن نما، سید ابن طاووس و شیخ بهائی.

ثالثا، كلام شیخ مفید به گونهای است كه حاكی از حذف برخی از حوادث تاریخی است: «فسار معهم فی جملة النعمان، و لمیزل ینازلهم فی الطریق و یرفق بهم ـ كما وصّاه یزید ـ و یرعونهم حتی دخلوا المدینة»؛ آنان (اهل بیت ) همراه نعمان بودند و پیوسته نعمان آنان را در راه فرود میآورد و (چنان كه یزید سفارش كرده بود) با آنان مدارا و رعایت حالشان را میكرد تا آن كه وارد مدینه شدند.

تعبیر «حتی دخلوا المدینة» حاكی از آن است كه در این بین حوادث دیگری بوده است كه شیخ مفید، متعرض آنها نشده است. البته این امر یا به سبب شیوة اختصار نویسی وی در كتاب ارشاد است و یا به این علت است كه مبنای ایشان در گزینش اخبار تاریخی، اخبار متواتر و یا دست كم، اخبار مستفیض در بارة یك حادثه است و چون خبر متواتر و یا مستفیضی در این باره به دست وی نرسیده است، از آوردن آن صرف نظر كرده است.

ادامه دارد 





نوع مطلب : زندگینامه معصومین علیهم السلام، در آستان اهل بیت (ع)، امام حسین (ع) و عاشورا، 
برچسب ها :
لینک های مرتبط :
چهارشنبه 20 دی 1391 :: نویسنده : علی آل کاظمی
یکشنبه 26 شهریور 1396 10:40 ب.ظ
always i used to read smaller articles that as well clear their motive, and that is also happening with this post which
I am reading now.
دوشنبه 9 مرداد 1396 12:02 ق.ظ
It's really very complicated in this active life to listen news on Television, therefore I just use web
for that purpose, and get the most up-to-date news.
جمعه 6 مرداد 1396 09:12 ب.ظ
Hello there, I do believe your web site could be having web browser compatibility
issues. Whenever I look at your site in Safari, it looks fine however, when opening in Internet Explorer, it has some overlapping issues.
I merely wanted to provide you with a quick heads up! Apart from that,
excellent site!
جمعه 16 تیر 1396 06:26 ب.ظ
Thanks a bunch for sharing this with all folks you actually understand what you're speaking approximately!
Bookmarked. Please also consult with my site =).
We could have a link trade agreement between us
سه شنبه 13 تیر 1396 04:31 ق.ظ
Because the admin of this website is working, no uncertainty
very soon it will be famous, due to its quality contents.
دوشنبه 12 تیر 1396 11:10 ق.ظ
First of all I would like to say terrific blog! I had a quick question which I'd like to ask if you don't mind.

I was interested to know how you center yourself and clear your thoughts prior to writing.
I have had a hard time clearing my thoughts in getting my ideas out there.
I truly do take pleasure in writing however it just seems like the first 10 to 15 minutes are usually lost simply just trying
to figure out how to begin. Any suggestions or tips?
Thanks!
دوشنبه 12 تیر 1396 08:12 ق.ظ
Sweet blog! I found it while browsing on Yahoo News.

Do you have any suggestions on how to get listed in Yahoo News?

I've been trying for a while but I never seem to get there!
Thank you
دوشنبه 22 خرداد 1396 10:42 ق.ظ
Hi, just wanted to say, I enjoyed this article. It was helpful.

Keep on posting!
پنجشنبه 28 اردیبهشت 1396 10:23 ب.ظ
Hi there to all, the contents present at this site are actually remarkable for people experience,
well, keep up the good work fellows.
سه شنبه 29 فروردین 1396 02:46 ق.ظ
Its like you read my thoughts! You seem to know a lot about this, such as you wrote the ebook in it or something.
I believe that you just could do with some % to drive the
message home a bit, however instead of that, that is fantastic blog.

A fantastic read. I will certainly be back.
پنجشنبه 24 فروردین 1396 03:05 ق.ظ
Wow, this article is pleasant, my younger sister is analyzing such things, so I am going to convey her.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر


درباره وبلاگ

سایت پژوهشی حجة الاسلام والمسلمین استاد محقق علی آل کاظمی
مدیر وبلاگ : علی آل کاظمی
مطالب اخیر
جستجو

آمار وبلاگ
کل بازدید :
بازدید امروز :
بازدید دیروز :
بازدید این ماه :
بازدید ماه قبل :
تعداد نویسندگان :
تعداد کل پست ها :
آخرین بازدید :
آخرین بروز رسانی :



در این وبلاگ
در كل اینترنت
====== ===== ======= ===== =====